Tarih · Liderler · Mimari
Pergamon — Attalos Hanedanı
Dönemler, Liderler & Yapılar
M.Ö. 323'ten M.S. 200'e uzanan Pergamon'un kapsamlı şeridi
Siyasi / Hanedan
Gymnasium / Eğitim
Mimari / Anıt
Kültür / Kütüphane
Askeri
◈ Askeri
İskender'in Mirası
Büyük İskender'in ölümü ardından generalleri (Diadokhlar) imparatorluğu paylaştı. Lysimakhos, Pergamon Kalesi'ni hazine deposu olarak kullandı; Philetairos'u garnizon komutanı atadı.
M.Ö. 323
◈ Kuruluş
Pergamon'un İlk Adımı
Lysimakhos, 9.000 talentlik hazinesini Pergamon'a taşıttı. Küçük ama stratejik bu dağ kalesi, Attalos hanedanının kaderini şekillendirecek servetin bekçisi oldu.
🏰 İlk Akropol Surları
Lysimakhos döneminde güçlendirilen ilk savunma yapıları; Philetairos bunları genişletti.
★ Lider
Philetairos
M.Ö. 282 – 263 (Yönetim)
Attalos hanedanının gerçek kurucusu. Lysimakhos'a ihanet ederek Seleukoslar'a katıldı; böylece Pergamon'un bağımsız yolculuğunu başlattı. Çocuksuz olduğundan yeğeni Eumenes I'i evlat edindi.
Önemli Özelliği
Makedonyalı bir askerin oğlu. Kazandığı servetle komşu şehirlere bağış yaptı; Delphi ve Delos tapınaklarını destekledi. Sikkelere kendi büstünü bastıran ilk Pergamon yöneticisi.
M.Ö. 281
◈ Mimari
İlk İnşa Faaliyetleri
Philetairos, biriktirdiği servetle Akropol'ü yapılaştırmaya başladı. Athena Tapınağı'nın ilk hali inşa edildi. Demeter Kutsal Alanı'nı annesiyle kardeşiyle birlikte yaptırdı.
🏛️ Demeter Kutsal Alanı
Philetairos, annesi ve kardeşiyle birlikte yaptırdığı en erken Pergamon yapılarından biri. Orta terasta yer alır.
◈ Mimari
Akropol Genişlemesi
Eumenes I, Seleukid Antiokhos I'i Sardeis'te yenerek Mysia ve Aiolis'i topraklarına kattı. Bu zaferle gelen servet, ilk büyük inşa dalgasını getirdi. "Kral" unvanını almadı ama kral gibi yönetti.
🏰 Güçlendirilmiş Surlar
Genişleyen topraklarla birlikte Akropol'ün savunma duvarları yeniden tasarlandı ve güçlendirildi.
M.Ö. 263–241
★ Lider
Eumenes I
M.Ö. 263 – 241
Philetairos'un evlatlığı ve yeğeni. Seleukos baskısından kurtularak tam bağımsızlığa doğru ilk adımı attı. Sardeis Savaşı (M.Ö. 261) ile Seleukos Antiochus I'i yenerek toprakları genişletti.
Sardeis Zaferi (M.Ö. 261)
Seleukoslara karşı kazanılan bu zafer, Pergamon'un gerçek anlamda bağımsız bir güce dönüşmesinin başlangıcıdır. Kral unvanı almadı ama bu zafer hanedanın prestijini ikiye katladı.
★ Lider
Attalos I "Soter" (Kurtarıcı)
M.Ö. 241 – 197
İlk gerçek "kral" unvanını alan Attalid. Galatları Kaikos Nehri başlarında büyük bir savaşta yenerek Pergamon'u barbar baskısından kurtardı. Roma ile ittifak kurarak siyasi zemin oluşturdu.
Galatları Yenilgiye Uğrattı
Bu zafer sonrası "Soter" (Kurtarıcı) lakabını aldı ve "Kral" unvanını ilan etti. Galat'ların öldürülen savaşçısını gösteren ünlü "Ölmekte olan Galat" heykeli bu zafere ithaftır.
M.Ö. 241–197
◈ Mimari & Kültür
Kütüphane & Sanat Başlıyor
Attalos I, Athena Tapınağı çevresini genişletti ve kütüphanenin temelini attı. Galatlara karşı zaferini anıtsal heykellerle ölümsüzleştirdi. Pergamon bir sanat merkezi olmaya başladı.
📚 Pergamon Kütüphanesi (Başlangıç)
Attalos I döneminde Athena Tapınağı'na bitişik olarak kurulmaya başlandı. 200.000 ciltlik dev koleksiyonun ilk adımı.
🗿 Ölmekte olan Galat Heykeli
Galat zaferini taçlandıran anıtsal heykel grubu. Bugün Roma kopyasıyla tanınır.
◈ Mimari Şaheserler
Zeus Sunağı (Büyük Sunak)
Eumenes II tarafından M.Ö. ~180-160 yılları arasında inşa ettirilen Zeus Sunağı, antik dünyanın yedi harikasından biri sayıldı. 35×33 metre boyutlarında, 20 metre genişliğinde anıtsal merdiveni ve 120 metre uzunluğundaki Gigantomachia (Tanrılar-Devler Savaşı) frizi ile eşsiz bir yapı.
🔥 Zeus Sunağı · M.Ö. ~180
Antik dünyanın 7 harikasından biri. İç frezkinde Telephus'un yaşamı, dış frezkinde Gigantomachia tasvir edildi. Alman mühendis Carl Humann tarafından 1878'de kazıldı; şu an Berlin Pergamon Müzesi'nde.
🎭 Tiyatro · ~10.000 Kişilik
Dünyanın en dik antik tiyatrosu. 70 derecelik eğimde, 36 metre yüksekliğinde. Eumenes II döneminde mevcut hâlini aldı.
🏛️ Gymnasium · Üç Kademeli
Efeboi, Neaniskoi ve Paides için ayrı teraslar. ~200×70 m. Dönemin en büyük gymnasiumlarından biri. Üst terasta Hadrian Tapınağı ilerleyen yıllarda eklendi.
★ ALTIN ÇAĞ
M.Ö. 197–159
M.Ö. 197–159
★ Lider — Zirve
Eumenes II
M.Ö. 197 – 159 · Pergamon'un Zirvesi
Hanedanın en büyük mimarı ve kültür hamisi. Apameia Antlaşması (M.Ö. 188) ile Roma'nın yanında Seleukoslara karşı savaştı; karşılığında Mysia, Lydia, Frigya ve Pamfilya'yı aldı. Pergamon böylece Hellenistik dünyanın üçüncü büyük gücü hâline geldi.
Apameia Antlaşması (M.Ö. 188)
Roma'nın müttefiki sıfatıyla Seleukosların Anadolu topraklarının büyük bölümünü ele geçirdi. Pergamon imparatorluğu maksimum büyüklüğüne ulaştı.
Parşömen (Pergamena)
Mısır'ın papirüs ihracatını kesmesi üzerine Eumenes II'nin desteğiyle geliştirilen hayvan derisi yazı malzemesi. "Pergamon'dan gelen" anlamındaki "pergamena" adıyla tarihe geçti.
★ Lider
Attalos II "Philadelphos"
M.Ö. 159 – 138
Eumenes II'nin kardeşi. "Kardeşini seven" anlamındaki "Philadelphos" lakabıyla anılır. Roma bağımlılığı arttırdı; Atina'ya "Attalos Stoası"nı bağışlayarak Yunan dünyasıyla ilişkiler kurdu.
Atina'ya Stoa Bağışı
Atina Agorası'na inşa ettirdiği Attalos Stoası, Yunan şehirleriyle güçlü ilişkilerin simgesi oldu. Bugün restore edilmiş hâliyle Atina'da müze olarak kullanılmaktadır.
M.Ö. 159–138
◈ Mimari
Gymnasium Tamamlanıyor
Gymnasium kompleksinin büyük bölümü bu dönemde son şeklini aldı. Üst terastaki propylon (anıtsal giriş kapısı) Eumenes'e ithaf edildi. Alt şehrin genel planlaması tamamlandı.
🚪 Eumenes Kapısı (Gymnasium Girişi)
Alt şehre açılan ve üzerinde Eumenes'e adanmış yazıt bulunan anıtsal kapı; Gymnasium'un güney erişim noktası.
◈ Son / Devir
Pergamon Roma'ya Bırakıldı
III. Attalos, varisiz ölerek krallığını Roma'ya vasiyet etti. "Kan dökülmesin" hesabıyla verilen bu karar, Anadolu'da Roma'nın ilk eyaletinin (Asia Eyaleti) kurulmasını sağladı. Eumenes III adıyla kısa bir isyan oldu ancak bastırıldı.
M.Ö. 138–133
★ Son Lider
Attalos III "Philometor"
M.Ö. 138 – 133
Eumenes II'nin oğlu; annesine düşkünlüğüyle bilinen "Philometor" lakabını taşıdı. Yönetimden çok tıp, botanik ve bahçecilikle ilgilendi. Hanedanın son halkası olarak krallığı Roma'ya bıraktı.
Tarihin Tuhaf Vasiyeti
Çocuksuz ölen Attalos III, muhtemel Roma baskısı karşısında kan dökülmesini önlemek için krallığı doğrudan Roma'ya bıraktı. Böylece Attalos hanedanı 148 yıllık hükümdarlığını sona erdirdi.
◈ Kültür
Gymnasium Roma'da da Yaşadı
Roma döneminde de aktif kalan Gymnasium, üst terasına Hadrian Tapınağı eklenerek İmparator kültüyle bütünleştirildi. Kütüphane M.S. 1. yy'da Antonius tarafından Kleopatra'ya hediye edildi.
🏛️ Traianeum (M.S. 2. yy)
İmparator Traianus'a adanan tapınak. Akropolün en yüksek noktasına, özel teraslı platforma inşa edildi. Korinthios sütunları ve heybetli cephesiyle Roma döneminin Pergamon'daki şaheseri.
🏟️ Kızıl Avlu (Serapis Tapınağı)
M.S. 2. yüzyılda inşa edilen dev Mısır tanrılarına adanmış tapınak. Antik çağın en büyük köprü altyapısı üzerine kuruldu; altından Selinus Nehri akıyordu.
M.Ö. 133 –
M.S. 200
M.S. 200
◈ Roma Dönemi
Pergamon — Asia'nın Başkenti
Roma Asia Eyaleti'nin en önemli şehri oldu. Galen gibi ünlü hekimler yetişti. Asklepion (şifa merkezi) Anadolu'nun en gözde iyileşme yeri hâline geldi. Nüfus 200.000'e ulaştı.
⚕️ Asklepion (Şifa Merkezi)
Akropolün 3 km güneyinde, Asklepios'a adanmış dev kompleks. 820 metrelik sütunlu kutsal yol. Romalı Galen burada tıp eğitimi aldı. Antik çağın en ünlü hastanesiydi.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder